Qirgʻizistonda hukumat Rossiyaning «Rosatom» davlat korporatsiyasi bilan hamkorlikda barpo etishni rejalashtirayotgan yadroviy tibbiyot markazi qurilishi haligacha boshlanmadi. Bu haqda Milliy onkologiya va gematologiya markazi direktori Bahadir Bebezov 12 noyabr kuni ma’lum qildi, deya «Fargʻona» xabar bergandi. Loyihaga 2025 yildayoq davlat maqomi berilgan edi, biroq ishlarning boshlanish muddatlari va qurilish qiymati nomaʼlumligicha qolmoqda. Tibbiyot muassasasi rahbariyati loyiha yaqin orada amalga oshirila boshlashiga umid qilmoqda.
Ayni paytda oʻsha Milliy markaz qoshida faoliyat yuritayotgan yadroviy tibbiyot boʻlimi preparatlar tanqisligiga duch kelgan. Koʻp yillik tanaffusdan soʻng bu yerda radionuklid diagnostika qayta tiklanib, mingdan ortiq bemor tekshirilgan edi, biroq keyinchalik tekshiruvlarni yana toʻxtatishga toʻgʻri kelgan. Sentyabr oyida boʻlim mudiri Gulnora Rispayeva Kaktus.media nashriga bergan intervyusida 2026 yil 12 iyundan buyon bemorlar qabul qilinmayotganini bildirdi. Noyabr oyiga kelib ham tekshiruvlar qayta tiklangani haqida maʼlumot paydo boʻlmadi.
Shu fonda «Rosatom» Markaziy Osiyoda tibbiyot sohasidagi hamkorlik geografiyasini kengaytirmoqda. Noyabr oyi boshida korporatsiya oʻz texnologiyalarini Turkmanistonga taklif qildi, holbuki bungacha u Rossiya tomoni bunday rejalarni oshkora taqdim etmagan mintaqadagi yagona davlat boʻlib qolayotgan edi. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekistonda esa u tegishli tashabbuslarda allaqachon ishtirok etgan yoki ularni amalga oshirishga hozirlik koʻrayotgan edi.
Takliflar 3–5 noyabr kunlari Ashxoboddagi xalqaro koʻrgazmada taqdim etildi. «Rosatom Markaziy Osiyo» vakolatxonasi bosh direktori oʻrinbosari Dmitriy Konstantinov Turkmaniston hukumatiga energetika, sogʻliqni saqlash, sanoat va mutaxassislar tayyorlash sohalaridagi hamkorlik imkoniyatlari haqida soʻzlab berdi. Muzokaralar toʻgʻrisida 5 noyabr kuni «Rosatom» xabar berdi, 11 noyabr kuni esa Rossiya atom texnologiyalarining Turkmanistonda ilgari surilishiga The Times of Central Asia nashri oʻz maqolasini bagʻishladi.
Preparatlar tugab qolganda
Qirgʻizistonda yadroviy tibbiyot «Rosatom» bilan hamkorlikdan ancha oldin paydo boʻlgan. Birinchi radioizotop diagnostika laboratoriyasi 1969 yilda ochilgan edi. Shifokorlar ichki aʼzolarni tekshirish va kasalliklarni aniqlash uchun radioaktiv preparatlardan foydalanishgan. SSSR parchalanganidan soʻng izotoplar yetkazib berish toʻxtadi, uskunalar asta-sekin eskirdi, mutaxassislar esa sohani tark eta boshladi.
Diagnostikani tiklash uchun bir necha yil ketdi. Xalqaro atom energiyasi agentligi (XAEA) koʻmagida qirgʻizistonlik shifokorlar malaka oshirdi, uskunalar olindi va infratuzilma tayyorlandi. «Rosatom» texnik va uslubiy yordam koʻrsatdi. Keyinchalik korporatsiya tuzilmasiga kiruvchi «Izotop» birlashmasi texnetsiy-99m generatorlari va radiofarmpreparatlarni tayyorlash toʻplamlarini yetkazib bera boshladi.
Texnetsiy-99m suyaklar, yurak, buyraklar va boshqa aʼzolarni tekshirishda qoʻllaniladi. Bunday diagnostika metastazlarni aniqlash, ichki aʼzolar faoliyatini baholash hamda oddiy rentgen suratlarida yoki ultratovush tekshiruvida doim ham koʻrinavermaydigan oʻzgarishlarni topish imkonini beradi.
Qirgʻiziston uchun radionuklid diagnostikaning qayta yoʻlga qoʻyilishi alohida ahamiyat kasb etardi. Milliy onkologiya va gematologiya markazi maʼlumotlariga koʻra, respublikada saraton bilan kasallanish koʻrsatkichi 2023 yildagi 100 ming aholiga 86,3 ta holatdan 2025 yilda 95 ta holatgacha oshgan. Shu bilan birga, oʻsimtalarning salmoqli qismi kechki bosqichlarda aniqlanmoqda. Masalan, oʻpka saratoni holatlarining bor-yoʻgʻi 17 foizi, oshqozon saratoni holatlarining esa 23 foizi erta bosqichlarda topilmoqda.
Boʻlim faoliyati qayta tiklangach, shifokorlar mingdan ortiq kishini tekshiruvdan oʻtkazdilar. Biroq xalqaro dastur boʻyicha keltirilgan preparatlar taxminan bir yilga yetdi: muassasa jami 32 ta texnetsiy-99m generatorini qabul qilib olgan edi. MAGATE loyihasi yakunlanganidan keyin keyingi xaridlarni «Kõrgõzfarmatsiya» davlat kompaniyasi tashkil etishi kerak edi. Aynan shu bosqichda uzilish yuz berdi.
Rispayevaning soʻzlariga koʻra, radioaktiv preparatlarni olib kirish bir nechta idoralar, jumladan, fuqaro aviatsiyasi organlari, Tabiiy resurslar vazirligi va Mudofaa vazirligi bilan kelishishni talab etadi. Bundan tashqari, maxsus litsenziya olish va tashishni radiatsiya xavfsizligi talablariga qatʼiy rioya qilgan holda tashkillashtirish lozim.
Generatorlarni yetkazib beruvchi boʻlib «Izotop» birlashmasi qolmoqda. Shu tariqa, tekshiruvlar Rossiya tomoni hamkorlikni rad etgani sababli emas, balki xalqaro yordamdan davlat xaridlariga oʻtish jarayonidagi muammolar tufayli toʻxtab qolgan.
Bishkekda radiofarmpreparatlarni mahalliy ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish koʻzda tutilmoqda. Shu maqsadda tsiklotron majmuasi, diagnostika va davolash boʻlimlariga ega yadroviy tibbiyot markazini qurish moʻljallangan.
Tsiklotron ayrim tibbiy izotoplarni ishlab chiqarish uchun zarur. Ularning aksariyati tez parchalanib ketadi, bu esa tayyor preparatlarni xorijdan keltirishni qiyinlashtiradi. Masalan, pozitron-emission tomografiyada foydalaniladigan ftor-18 ning yarim parchalanish davri taxminan 110 daqiqani tashkil etadi. Mahalliy ishlab chiqarish preparat tayyorlanishi bilan bemorni tekshirish orasidagi vaqtni sezilarli darajada qisqartirish imkonini beradi.
Yangi majmuada kompyuter tomografiyasi bilan uygʻunlashtirilgan pozitron-emission va bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi (PET/KT va OFEKT/KT), shuningdek, diagnostika hamda davolashning boshqa usullarini qoʻllash rejalashtirilmoqda. Ushbu tekshiruvlar oʻsimtalar va metastazlarni aniqlash, xastalikning tarqalish koʻlamini va terapiya natijalarini baholashga yordam beradi.
2025 yilning sentyabrida loyihaga davlat ahamiyatiga molik maqom berilib, uni 2030 yilga qadar amalga oshirish koʻzda tutilgan edi. 2026 yil fevralida Qirgʻiziston Sogʻliqni saqlash vazirligi va «Rosatom» vakillari majmua tayyorgarligini yana muhokama qildilar, biroq noyabr oyiga kelib ham qurilish ishlari boshlanmadi.
Milliy onkologiya va gematologiya markazida nur terapiyasi uskunalari ham yetishmaydi. Bebezovning taʼkidlashicha, respublika ehtiyojlarini qondirish uchun 20 taga yaqin chiziqli tezlatgich zarur, markazning oʻzida esa atigi ikkitasi oʻrnatilgan. Hududlardan kelgan bemorlar davolanish uchun Bishkekka borishga va navbat kutishga majbur boʻlmoqda.
Markaz direktori «Kabar» agentligiga noyabr oyida bergan intervyusida, shuningdek, PET/KT oʻrnatish va tekshiruvlar uchun zarur preparatlarni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish rejalari haqida maʼlum qildi. Buning uchun yangi majmua loyihasida koʻzda tutilgan tsiklotron talab etiladi.
«Rosatom» uchun beshta bozor
Yadroviy tibbiyot — atom elektr stansiyalari qurilishi bilan bir qatorda «Rosatom» biznes yoʻnalishlaridan biridir. Korporatsiya tibbiy izotoplar va radiofarmpreparatlar ishlab chiqaradi, uskunalar yetkazib beradi hamda ixtisoslashtirilgan tibbiyot majmualarini barpo etishni taklif qiladi.
Kompaniya maʼlumotlariga koʻra, uning izotop mahsulotlari taxminan 50 ta davlatga yetkazib beriladi. 2026 yil avgustida Obninskda yangi radiofarmpreparatlar zavodining dastlabki ishlab chiqarish tarmoqlari tajriba-sanoat tarzida foydalanishga topshirildi. U onkologik va boshqa kasalliklarni tashxislash hamda davolashda qoʻllaniladigan dori vositalarini ishlab chiqarishga moʻljallangan. Toʻliq quvvat bilan ishga tushirish 2028 yilga rejalashtirilgan.
Markaziy Osiyoda tibbiyot loyihalari energetika loyihalari bilan parallel tarzda rivojlanmoqda. Qozogʻistonda «Rosatom» ilk AES qurilishi boʻyicha xalqaro konsortsiumga boshchilik qildi, Oʻzbekistonda esa katta va kichik quvvatli reaktorlarga ega stansiya loyihasida ishtirok etmoqda. Qirgʻiziston va Tojikiston bilan kichik AESlar qurish imkoniyati muhokama qilinmoqda. Korporatsiya, shuningdek, qayta tiklanadigan energetika, mutaxassislar tayyorlash va uran ishlab chiqarish chiqindilari bilan ifloslangan hududlarni rekulʼtivatsiya qilish bilan ham shugʻullanmoqda.
«Rosatom»ning shoʻba tuzilmasi — «Atomenergoprom» hali 2023 yilgi hisobotidayoq Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Tojikistonda yadroviy tibbiyot markazlarini qurish loyihalarini ishlab chiqayotganini bildirgan edi. Xuddi shunday tashabbuslar Serbiya va Nikaraguada ham koʻrib chiqilgan. Biroq Markaziy Osiyo mamlakatlarida bu rejalarni amalga oshirish shart-sharoitlari sezilarli darajada farq qiladi.
Qozogʻiston yadroviy tibbiyotning rivojlangan infratuzilmasiga ega. Mamlakatda Yadro fizikasi instituti faoliyat yuritmoqda, u boshqa mahsulotlar qatori tibbiy radioizotoplarni ham ishlab chiqaradi. Atom energiyasi agentligi maʼlumotlariga koʻra, 2026 yil mart oyida respublikada 17 ta tomograf bilan jihozlangan 12 ta PET-diagnostika markazi faoliyat koʻrsatayotgan edi.
Bu yerda «Rosatom» oʻz texnologiyalarini ishlab turgan sogʻliqni saqlash tizimiga taklif etmoqda. 2024 yilda «Rosatom Salomatlik texnologiyalari» boʻlinmasi Jambul viloyati sogʻliqni saqlash boshqarmasi bilan memorandum imzoladi. Sogʻliqni saqlash boshqarmasi xabar qilganidek, tomonlar onkologik kasalliklarni tashxislash va davolash, mutaxassislar tayyorlash hamda tibbiy infratuzilmani rivojlantirish sohasida hamkorlik imkoniyatlarini koʻrib chiqishga kelishib olishdi.
Ushbu kelishuv doirasida muayyan obyekt qurilishi boʻyicha shartnoma imzolangani toʻgʻrisida maʼlumot yoʻq. Qozogʻiston muassasalari boshqa xorijiy hamkorlar va MAGATE bilan aloqalarni davom ettirmoqda.
Oʻzbekiston ham oʻz ilmiy va ishlab chiqarish bazasiga ega. Respublikada Fanlar akademiyasining Yadro fizikasi instituti tadqiqot reaktori ishlab turibdi, «Radiopreparat» korxonasi esa radioizotop mahsulotlari ishlab chiqarmoqda.
«Rosatom» Oʻzbekiston bilan yadroviy tibbiyot sohasidagi hamkorlikni 2023 yilda rasmiylashtira boshlagan. 2026 yil fevralida korporatsiya, «Oʻzatom» agentligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi va ixtisoslashgan ilmiy muassasalar vakillari sohani rivojlantirish boʻyicha qoʻshma strategiya ishlab chiqishga kelishib oldilar, deb xabar berdi Iqtisodiyot nashri.
Radiofarmpreparatlar ishlab chiqarish, tsiklotron majmualarini yaratish va PET/KT-diagnostikasini kengaytirish masalalari muhokama qilindi. Iyun oyida «Rosatom» Texnik akademiyasi «Oʻzatom» bilan tibbiyot fiziklari, radiokimyogarlar, radiofarmatsevtlar va muhandislarni tayyorlash boʻyicha alohida bitim tuzdi.
Shu bilan birga, Toshkentdagi yangi yadroviy tibbiyot markazi mustaqil loyiha doirasida qurilmoqda. Rossiya korporatsiyasining unda qurilish pudratchisi sifatida ishtirok etishi tasdiqlanmagan. Uning oʻzbek tomoni bilan hamkorligi hozircha, asosan, strategiya ishlab chiqish, kadrlar tayyorlash va texnologik yechimlarni muhokama qilishga qaratilgan.
Tojikistonda yadroviy tibbiyot imkoniyatlari ancha cheklangan. Rossiya taklifi onkologik kasalliklarni tashxislash va davolash imkoniyatlarini kengaytirishi lozim boʻlgan ixtisoslashtirilgan markaz barpo etishni nazarda tutadi.
Loyiha 2023 yildan buyon ishlab chiqilmoqda. 2025 yilning aprelida Tojikiston Вosh vaziri Qohir Rasulzoda uni amalga oshirish boʻyicha «yoʻl xaritasi» tasdiqlanganini maʼlum qildi. Keyinroq Sogʻliqni saqlash vazirligi vakillari «Aziya-Plyus» nashriga boʻlajak markaz maydoni 5000 kvadrat metrni tashkil etishi va u yiliga 2500 ga yaqin bemorni qabul qila olishini bildirgan edi.
Majmuada diagnostika va davolash boʻlimlari, oʻn oʻrinli statsionar hamda oʻquv-uslubiy markaz ochish rejalashtirilgan. Uni PET-tomograf, tsiklotron-radiokimyoviy majmua va nur terapiyasi qurilmalari bilan jihozlash koʻzda tutilgan.
«Yoʻl xaritasi» tasdiqlanganiga qaramay, qurilish hali boshlanmadi. Markazning yakuniy qiymati va ochilish muddatlari nomaʼlum. Tojikiston Sogʻliqni saqlash vazirligi buni maʼmuriy va davlatlararo kelishuvlar hamon davom etayotgani bilan izohlagan.
Bir vaqtning oʻzida Dushanbeda Respublika onkologiya ilmiy markazi modernizatsiya qilinmoqda. U yerda bir fotonli emission kompyuter tomografiyasi uskunalarini oʻrnatish va radiofarmpreparatlar bilan ishlash laboratoriyasini tashkil etish koʻzda tutilgan. Bu «Rosatom» bilan muhokama qilinayotgan markaz qurilishidan alohida, mustaqil loyihadir.
Soʻnggi manzil
Turkmaniston uzoq vaqt davomida korporatsiyaning ommaga eʼlon qilingan tibbiy rejalaridan tashqarida qolib keldi, garchi mamlakatda yadroviy tibbiyotning shaxsiy infratuzilmasi allaqachon mavjud boʻlsa-da.
2026 yil 10 oktyabrda prezident Serdar Berdimuhamedov Ashxobodda 500 oʻrinli Xalqaro onkologiya ilmiy-klinik markazini ochdi. Unda yigirmadan ortiq ixtisoslashtirilgan boʻlimlar, jumladan, radionuklid diagnostika, nur terapiyasi, jarrohlik yoʻli bilan davolash va palliativ yordam boʻlimlari mavjud.
Markaz gibrid PET/KT va OFEKT/KT tomograflari, yuqori aniqlikdagi nur terapiyasi uskunalari hamda zamonaviy jarrohlik tizimlari bilan jihozlangan. Hukumat, shuningdek, radiofarmpreparatlar ishlab chiqarish boʻlinmasi yaratilganini maʼlum qildi. Biroq uning quvvatlari, mahsulot turlari va oʻtkazilgan tekshiruvlar soni haqidagi maʼlumotlar hozircha eʼlon qilinmagan.
Turkmaniston onkologik yordamni xalqaro tashkilotlar ishtirokida rivojlantirmoqda. 2025 yilning sentyabrida XAEA, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti va Saratonni oʻrganish boʻyicha xalqaro agentlik ekspertlari respublikada qoʻshma baholash missiyasini oʻtkazdilar, deb xabar berdi JSST.
Ular saraton kasalligini tashxislash va davolashni tashkil etish, dori vositalarining mavjudligi, tibbiyot xodimlarini tayyorlash va radionuklid texnologiyalarini qoʻllash imkoniyatlarini oʻrgandilar. Mutaxassislar Ashxobod va Toshhovuz viloyatidagi muassasalarga tashrif buyurib, onkologiya xizmatini rivojlantirish boʻyicha tavsiyalar tayyorladilar.
Mamlakatda shuningdek, XAEA bilan 2026–2030 yillarga moʻljallangan, tibbiy texnologiyalar va radiatsiya xavfsizligi tizimini takomillashtirishni nazarda tutuvchi hamkorlik dasturi ishlab chiqilgan. Shu fonda «Rosatom»ning takliflari yangi muassasalar qurilishiga ham, mavjud markazlarni izotoplar bilan taʼminlash, preparatlar ishlab chiqarishni kengaytirish va mutaxassislarni oʻqitishga ham taalluqli boʻlishi mumkin.
-
17 noyabr17.11Parta ortida toʻqqiz yilTojikiston poytaxti maktab o‘quvchilari o‘rtasida o‘tkazilgan tekshiruv o‘qituvchilar soni ko‘paygani, ammo bilim darajasi pasayganini ko‘rsatdi -
10 noyabr10.11Tikanli sim ortidagi XitoyNima uchun Pekin umumiy chegaraga ega bo‘la turib, toliblar bilan Markaziy Osiyo orqali savdo qilayotgani haqida -
19 oktyabr19.10Ko‘zga ko‘rinmas qahramonlar ligasiRossiyada haqiqiy qahramonlik ko‘rsatgan Markaziy Osiyodan kelgan muhojirlar hikoyalari -
13 oktyabr13.10Rog‘un uchun Nepal sabog‘i111 ta ekologik tashkilot Jahon bankidan nimani talab qilmoqda va buning Tojikistonga qanday aloqasi borligi haqida -
12 oktyabr12.10VideoKimligingni unutma1916 yilgi qo‘zg‘olondan Ukrainadagi urushga qadar -
16 sentyabr16.09Tonggi tarovat o‘lkasidagi sammitMuhim minerallar, sun’iy intellekt — «Markaziy Osiyo — Koreya» formatidagi uchrashuvda yana nimalar muhokama qilindi?



