Tojikiston maktablarida hamon matematika, fizika, kimyo va chet tillari oʻqituvchilari yetishmovchiligi kuzatilmoqda. Bu haqda 13 noyabr kuni kadrlar taqchilligi haqidagi xabarlarni ish haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda PISA xalqaro tadqiqoti natijalari bilan taqqoslagan holda The Times of Central Asia nashri yozdi. Dushanbe maktablari ishtirok etgan sinovlar shuni koʻrsatdiki, tekshirilgan oʻsmirlarning aksariyati tabiiy-ilmiy, matematik va oʻqish savodxonligi boʻyicha bazaviy darajaga yetmagan.
2017 yilning dekabrida «Fargʻona» tojik oʻqituvchilarining maoshlari kamligi, fan oʻqituvchilari tanqisligi, ota-onalardan pul yigʻish holatlari va pedagoglar tayyorlashdagi kamchiliklar haqida hikoya qilgan edi. Oʻsha paytda birinchi sinfga qadam qoʻygan bolalar 2026 yilning yozida toʻqqizinchi sinfni tamomlab ulgurishdi. Ular oʻqigan davr mobaynida hukumat maktablar qurdi, taʼlimni moliyalashtirishni oshirdi va oʻqituvchilarning maoshlarini koʻtardi. Biroq ota-onalar va pedagoglarning ayrim shikoyatlari oʻtgan yillar davomida deyarli oʻzgarmay qoldi.
2017 yilgi reportajda oʻqituvchining maoshi 600–800 somoni — oʻsha paytdagi kurs boʻyicha taxminan 70–90 dollar deb baholangandi. «Fargʻona» muxbiri bilan suhbatlashganlar bir nechta stavkada ishlashlari, qoʻshimcha pul topishlari yoki Rossiyaga mardikorlikka ketishlarini aytishgan edi. Yosh oʻqituvchilardan biri pedagogika oliygohlari bitiruvchilari maktablarga ishga bormasligi yoki tez orada boshqa ish qidira boshlashi haqida gapirgandi.
Oʻtgan yillar davomidagi qurilish ishlari yangi oʻquv oʻrinlarini yaratishga imkon berdi. «Xovar» agentligi prezident Emomali Rahmonning nutqiga tayangan holda xabar berishicha, birgina Dushanbeda soʻnggi toʻqqiz yil ichida 95 mingdan ortiq oʻrinli 55 ta taʼlim muassasasi foydalanishga topshirildi. Davlat rahbarining «Xovar» tomonidan keltirilgan boshqa soʻzlariga koʻra, mustaqillik yillari davomida taʼlim sohasiga byudjetdan 70 milliard somonidan ortiq, davlat investitsiya loyihalari hisobidan esa yana 10 milliard somoni yoʻnaltirilgan.
Biroq yangi binolar va xarajatlarning koʻpayishi dars berish bilan bogʻliq barcha muammolarni hal qila olmadi. 2026 yilning fevral va oktyabr oylarida ota-onalar yana oʻtilmagan darslar va mutaxassislar yetishmovchiligi haqida gapirishdi. Sentyabr oyida eʼlon qilingan PISA natijalari esa Dushanbedagi 15 yoshli maktab oʻquvchilarining tayyorgarligini boshqa mamlakatlar va hududlardagi tengdoshlarining natijalari bilan ilk bor solishtirish imkonini berdi.
O‘qituvchilar soni ko‘paydi, ammo ular hanuz yetishmayapti
2026 yil 30 yanvar kuni Tojikiston Taʼlim va ilm-fan vazirligi oʻqituvchilar tanqisligi bartaraf etilganini maʼlum qildi. The Times of Central Asia nashrining xabar berishicha, brifingda vazirlik 2025/26 oʻquv yili davomida 9178 nafar pedagog ishga qabul qilingani boʻyicha hisobot bergan. Vaholanki, 2025 yilning yozidayoq maktablarning ehtiyoji 3848 nafar oʻqituvchi deb baholangan edi.
O‘qituvchilarning umumiy soni 136 116 nafarga yetdi — bu o‘tgan yilga nisbatan 5384 nafarga ko‘p.
Ushbu maʼlumotlarni avgust oyida «Xovar» agentligi eʼlon qildi. Biroq vazirlikning oʻzi ham qariyb 700 nafar pedagog oʻz mutaxassisligi boʻyicha boʻlmagan fanlardan dars berayotganini tan oldi. Taxminan 16 ming kishi bola parvarishi taʼtilida boʻlib, ularning oʻrnini vaqtincha hamkasblari bosib turibdi. Dars berish jarayoniga hali oliygohni tamomlamagan 1900 nafarga yaqin talaba ham jalb qilingan.
Shu fonda ota-onalarning guvohliklari taqchillik bartaraf etilgani haqidagi bayonot bilan mos kelmadi. Fevral oyida «Aziya-Plyus» nashri Dushanbe va boshqa shaharlarda yashovchi oilalarning shikoyatlarini eʼlon qildi. Poytaxtdagi 54-maktab oʻquvchilaridan birining otasi dars jadvalida koʻrsatilgan beshta darsdan oʻsha kuni atigi ikkitasi boʻlib oʻtganini bildirdi. Boshqa bir ota-ona esa rus tilida taʼlim beriladigan yuqori sinflarda matematika oʻqituvchisi yoʻqligini aytdi.
Nashr boshqa misollarni ham keltirdi. Ota-onalarning soʻzlariga koʻra, Ziyodullo Shahidiy nomidagi musiqa maktabining 11-sinfida oʻquv yili boshidan beri algebra va geometriya oʻqituvchisi boʻlmagan. Roʻdakiy tumanidagi maktablardan birida boshlangʻich sinflarda chet tili oʻqituvchisi, Dushanbedagi 32-maktabda esa rus tili oʻqituvchisi boʻlmagan.
Kuz faslida ham shunga oʻxshash xabarlar kelib tushdi. Oktyabr oyida «Aziya-Plyus» ota-onalar va oʻqituvchilar oʻrtasida soʻrov oʻtkazdi, unda respondentlar yana matematika, fizika, kimyo, biologiya, informatika, rus va ingliz tili oʻqituvchilari yetishmayotganini koʻrsatishdi. Soʻrov ishtirokchilari dars jadvalidagidan kamroq oʻtiladigan mashgʻulotlar va bir vaqtning oʻzida bir nechta sinf bilan ishlashga majbur boʻlayotgan pedagoglar haqida gapirib berishdi.
Bu guvohliklar butun mamlakat boʻylab taqchillik koʻlamini aniqlash imkonini bermaydi: gap maktablarning reprezentativ tekshiruvi haqida emas, balki mushtariylar va tahririyat bilan alohida suhbatlashganlarning javoblari haqida ketmoqda. Ammo ular kadrlar muammosi hal etilgani eʼlon qilinganidan keyin ham ayrim muassasalarda yopilmagan dars soatlari saqlanib qolganini koʻrsatmoqda.
Eʼtirozlarning bir qismi oʻqituvchilarning malakasiga tegishli edi. Ota-onalar fanni yaxshi bilmaslik va ruszabon sinflarda rus tilini yetarli darajada egallamaganlikdan shikoyat qilishdi. Koʻp yillik tajribaga ega oʻqituvchilar yosh hamkasblarining tayyorgarligidagi kamchiliklar haqida gapirishdi.
Yuklama ham teng taqsimlanmagan. «Xovar» agentligi tomonidan keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, Tojikistonda bir oʻqituvchiga oʻrtacha 18 nafar oʻquvchi toʻgʻri keladi. Shu bilan birga, «Aziya-Plyus» tomonidan soʻrovga tortilgan ota-onalar 40–50 nafar, bir holatda esa hatto 52 nafar bola oʻqiydigan sinflar borligini bildirishgan.
Bu koʻrsatkichlar oʻrtasida ziddiyat yoʻq. Oʻquvchilar va oʻqituvchilarning umumiy soni nisbati sinf toʻliqligi degani emas: fan oʻqituvchisi bir nechta sinf bilan ishlaydi, har bir sinfda esa bir nechta oʻqituvchi dars beradi. Mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich ham maktablar va taʼlim tillari oʻrtasidagi tafovutlarni aks ettirmaydi.
Shunga oʻxshash qiyinchiliklarni «Fargʻona» ilgari ham yoritgan. 2020 yilgi reportajida nashr 18 nafar oʻqituvchi ishlagan Shurob konchilar shaharchasidagi 11-maktab haqida hikoya qilgan edi. Maktab direktori fizika, biologiya, geografiya, informatika va matematika oʻqituvchilari yetishmayotganini maʼlum qilgandi. 69 va 73 yoshda boʻlgan ikki nafar oʻqituvchi nafaqaga chiqmoqchi boʻlgan, ammo ularning oʻrnini bosadigan hech kim yoʻq edi.
Hali 2017 yilgi nashrda «Fargʻona» suhbatdoshi boʻlajak pedagoglarni tayyorlash sifati masalasini koʻtargan edi. Oradan toʻqqiz yil oʻtib, ota-onalar va oʻqituvchilar oʻrtasidagi yangi soʻrovlarda ham shunga oʻxshash daʼvolar yangramoqda. Oʻqituvchilar safining kengayishi oʻz-oʻzidan har bir fandan kim va qanday dars berayotgani haqidagi savolga javob boʻla olmaydi.
Ish haqi oshmoqda, ammo kasb jozibadorligini yo‘qotyapti
2025 yilning sentyabr oyidan maktabgacha taʼlim muassasalari va umumtaʼlim maktablari xodimlarining lavozim maoshlari 30 foizga, 2026 yilning sentyabridan esa yana 25 foizga oshirildi. The Times of Central Asia nashrining aniqlik kiritishicha, ikkinchi marta maosh oshirilishini Rahmon 2025 yil dekabrida eʼlon qilgan, tegishli farmonni esa 2026 yil yanvarida imzolagan edi.
Maoshlarning jami oʻsishi birinchi oshirishgacha boʻlgan darajaga nisbatan 62,5 foizni tashkil etdi: keyingi 25 foiz avval oshirilgan summaga qoʻshib hisoblandi. Biroq bu belgilangan okladning nominal oʻsishi boʻlib, xarid qobiliyati yoki har bir oʻqituvchining haqiqiy daromadi oshganining koʻrsatkichi emas.
Pedagogning daromadi malaka, ish staji, oʻquv yuklamasi va qoʻshimcha toʻlovlarga bogʻliq. Shu sababli bazaviy stavkani soha boʻyicha oʻrtacha ish haqi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri solishtirib boʻlmaydi.
The Times of Central Asia nashri birinchi marta ish haqi oshirilganidan keyingi davr uchun yuqori sinf o‘qituvchilarining ustamalarsiz bazaviy oylik maoshi taxminan 135–210 dollarni tashkil etganini keltiradi. Shu bilan birga, nashr ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yil iyul oyida ta’lim sohasidagi o‘rtacha ish haqi taxminan 406 dollarni, mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa 381 dollarni tashkil etgan.
Bu summalar turli daromad toifalarini ifodalaydi. Tarmoq statistikasiga faqat maktab oʻqituvchilari kirmaydi, bazaviy oklad esa yuklama va ustamalarni hisobga olgan holdagi toʻliq toʻlovni aks ettirmaydi. Bundan tashqari, iyul oyidagi koʻrsatkich sentyabr oyidagi oshirishdan oldingi holatni bildiradi. Ushbu maʼlumotlarga tayanib, undan keyin oddiy maktab oʻqituvchisi qancha maosh olishini aniqlab boʻlmaydi.
Mehnat migratsiyasi maktabdagi ish bilan raqobatlashmoqda. 2017 yilgi maqolada sobiq oʻqituvchi Samir Olimiy «Fargʻona»ga oʻzi, akasi va opasi oliy maʼlumot olgani, qishloq maktabida 700 somoniy evaziga ishlagani, keyin esa tirikchilik ilinjida Rossiyaga ketishga majbur boʻlganini soʻzlab bergan edi.
2026 yil 13 noyabrdagi materialida The Times of Central Asia Yevroosiyo barqarorlashtirish va taraqqiyot jamgʻarmasi tadqiqotiga havola beradi. Tadqiqot mualliflari sanoat bilan solishtirganda byudjet sektoridagi ish haqining pastligini oʻqituvchilik va tibbiyot kasblarining jozibadorligi yetarli emasligi bilan bogʻlashadi. Bu tushuntirish ish tanlashdagi ragʻbatlarga tegishli boʻlib, aniq oʻqituvchilarning ishdan ketish sabablari haqidagi maʼlumotlar oʻrnini bosa olmaydi.
Mehnat sharoitlari ham muhim ahamiyatga ega. Hali 2017 yildayoq «Fargʻona» suhbatdoshlari darslarga tayyorgarlik koʻrish va dam olish vaqtini oʻgʻirlaydigan tekshiruvlar, hasharlar va majburiy tadbirlardan shikoyat qilishgan edi.
2026 yilning oktyabr oyida vazirlik pedagoglarni begona vazifalarga jalb etish taqiqlanganini yana bir bor eslatishga majbur boʻldi. «Aziya-Plyus» nashri mahkamaning 2 oktyabrdagi xatiga tayangan holda xabar berishicha, taʼlim organlari va maktablar rahbarlariga «Oʻqituvchi maqomi toʻgʻrisida»gi qonun talablariga rioya etish topshirilgan.
Qonun pedagoglarni maktab formasini sotib olish va sotishga, pul yigʻishga, chipta tarqatishga, ixtisoslashmagan nashrlarga obuna boʻlishga, qishloq xoʻjaligi va dars berish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa ishlarga jalb etishni taqiqlaydi. Shuningdek, oʻqituvchilarning maoshlaridan maktablarni obodonlashtirish, oʻquv materiallari va jihozlar uchun mablagʻ talab qilish yoki ushlab qolish mumkin emas.
«Aziya-Plyus» maʼlumotlariga koʻra, ota-onalar va oʻqituvchilar bu kabi topshiriqlar va pul yigʻimlaridan shikoyat qilishda davom etishgan. Shu tariqa, masala huquqiy normalarning yoʻqligida emas, balki amaldagi taqiqning ijro etilishida boʻlib qolmoqda.
To‘qqiz yil davomida nimalarga erishildi?
2026 yil 8 sentyabr kuni Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti Dushanbening PISA dasturidagi ilk ishtiroki natijalarini eʼlon qildi. Sinovlar 2025 yilda oʻtkazilgan boʻlib, unda oʻsmirlarning tabiiy fanlar va matematika boʻyicha bilimlarini qoʻllay olish, oʻqiganlarini tushunish va ulardan foydalana olish qobiliyati baholangan.
Tadqiqotda poytaxtning 160 ta maktabidan 5771 nafar oʻquvchi qatnashdi. Tashkilotchilarning baholashicha, tanlanma qariyb 23 ming nafar 15 yoshli oʻquvchini — Dushanbedagi tegishli yosh guruhining taxminan 92 foizini ifoda etgan. Tojikistonning boshqa shaharlari va qishloq tumanlari maktablari tekshiruvga kiritilmagan, shuning uchun uning natijalarini butun mamlakatga tatbiq etib boʻlmaydi.
Tabiiy-ilmiy savodxonlik bo‘yicha Dushanbe maktab o‘quvchilari o‘rtacha 334 ball to‘plagan, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) mamlakatlarida esa bu ko‘rsatkich 482 ballni tashkil etgan. Matematika bo‘yicha natija 382 ballni (IHTT mamlakatlarida — 463 ball), o‘qish savodxonligi bo‘yicha esa 368 ballni (IHTT mamlakatlarida — 461 ball) tashkil etgan.
Bu koʻrsatkichlar IHTTning jamlanma hisobotida keltirilgan.
Vaziyatni savodxonlikning bazaviy, ikkinchi darajasiga yetgan oʻsmirlar ulushi yanada yaqqolroq tasvirlaydi. Tabiiy fanlar boʻyicha bundaylar qariyb 12 foizni, matematika boʻyicha 24 foizni, oʻqish boʻyicha esa 19 foizni tashkil etdi. Demak, ishtirokchilarning mos ravishda taxminan 88, 76 va 81 foizi ushbu darajadan pastda qolgan.
Ikkinchi daraja murakkab olimpiada masalalarini yechishni nazarda tutmaydi. IHTT maʼlumotnomasi mualliflari tushuntirishicha, tabiiy fanlarda gap tanish hodisaning toʻgʻri izohini anglay olish va oddiy vaziyatda chiqarilgan xulosa taqdim etilgan maʼlumotlar bilan tasdiqlanishi yoki tasdiqlanmasligini aniqlash haqida bormoqda.
Matematikada oʻquvchi oddiy vaziyatni matematik tarzda qanday ifodalashni mustaqil ravishda tushunishi kerak: masalan, ikki yoʻnalishning uzunligini solishtirish yoki narxni boshqa valyutaga qayta hisoblash. Oʻqishda esa — oʻrtacha hajmdagi matnning asosiy mazmunini aniqlash, belgilangan mezonlar boʻyicha maʼlumotni topish va toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatma berilganda matnning vazifasi va shaklini anglab yetish talab etiladi.
Ikkinchi darajadan past natija bilimlarning mutlaqo yoʻqligi yoki oʻqishni bilmaslikni anglatmaydi. Bu oʻsmirning PISA bazaviy deb hisoblaydigan koʻnikmalar majmuasini barqaror egallaganini koʻrsata olmaganini anglatadi.
Soʻrovnoma davomat bilan bogʻliq muammolarni ham yuzaga chiqardi. Dushanbalik ishtirokchilarning qariyb 40 foizi sinovlardan oldingi ikki hafta ichida kamida bir toʻliq oʻquv kunini sababsiz qoldirganini tan oldi. Alohida darslarni qoldirgani haqida 31 foiz, kamida bir marta darsga kechikkani haqida esa 56 foiz oʻquvchi bildirgan. IHTT mamlakatlari boʻyicha oʻrtacha 22 foiz oʻquvchi butun kunni qoldirganini aytgan.
Shu bilan birga, past natijalarni faqat o‘qituvchilar yetishmasligi bilan izohlab bo‘lmaydi. Dushanbeda tadqiqot ishtirokchilarining 32 foizi tahsil olgan maktablar direktorlari o‘qituvchilar yetishmasligi kamida ma’lum darajada dars jarayoniga to‘sqinlik qilayotganini bildirgan. IHTT mamlakatlari bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa 39 foizni tashkil etgan.
Tekshirilgan oʻsmirlarning yana 29 foizi rahbarlari oʻquv materiallari — masalan, darsliklar, kompyuter yoki laboratoriya jihozlari yetishmayotganini taʼkidlagan maktablarda taʼlim olgan. Bu mustaqil inventarizatsiya natijalari emas, balki direktorlarning bahosidir. IHTTning oʻzi javoblardagi xalqaro tafovutlarga savollarni qabul qilish xususiyatlari va muammolarni tasvirlashning qabul qilingan usullari taʼsir koʻrsatishi mumkinligidan ogohlantiradi.
Tadqiqot oʻquvchilarning tayyorgarlik darajasi va ularning oʻqish sharoitlarini koʻrsatadi, ammo past natijalarning yagona sababini belgilab bermaydi. Oʻqituvchilar malakasi, oʻquv dasturlari, davomat yoki oilaviy sharoitlarning taʼsirini baholash uchun qoʻshimcha maʼlumotlar zarur.
Nihoyat, PISA Dushanbedagi taʼlim toʻqqiz yil ichida yaxshilandimi yoki yomonlashdimi, degan savolga javob berish imkonini bermaydi: shahar dasturda ilk bor ishtirok etdi va solishtirish mumkin boʻlgan avvalgi natija yoʻq. 2025 yilgi sinov ishtirokchilari bilan 2017 yilda birinchi sinfga qabul qilingan bolalarni bir xil tekshirilgan guruh deb hisoblab boʻlmaydi.
Toʻqqiz sinfni tamomlash uchun yetarli boʻlgan vaqt ichida Tojikistonda yangi maktablar paydo boʻldi va oʻqituvchilarning maoshlari oshdi. Biroq fan oʻqituvchilari yetishmayotgani haqidagi xabarlar saqlanib qoldi, birinchi xalqaro sinov esa poytaxtlik oʻsmirlarning tayyorgarligida jiddiy kemtiklar borligini koʻrsatdi. Endilikda aynan taʼlim natijalari maktab tizimini binolar soni, ishga olingan pedagoglar va ajratilgan mablagʻlar hajmi bilan bir qatorda baholash imkonini bermoqda.
-
16 noyabr16.11Retsept boʻyicha atom«Rosatom» Markaziy Osiyoda yadro tibbiyotini qanday rivojlantirayotgani va loyihalar qaysi bosqichda ekani haqida -
19 oktyabr19.10Ko‘zga ko‘rinmas qahramonlar ligasiRossiyada haqiqiy qahramonlik ko‘rsatgan Markaziy Osiyodan kelgan muhojirlar hikoyalari -
16 sentyabr16.09Tonggi tarovat o‘lkasidagi sammitMuhim minerallar, sun’iy intellekt — «Markaziy Osiyo — Koreya» formatidagi uchrashuvda yana nimalar muhokama qilindi? -
09 sentyabr09.09«Hakan va Bilge» Turkistonga yo‘l olmoqdaEndi turkiyalik maktab o‘quvchilari hech qachon «Markaziy Osiyo» atamasini eshitmasligi haqida -
17 iyun17.06Oila nomi bilan atalgan to‘g‘onTojikistonda qurilayotgan dunyodagi eng baland to‘g‘on mamlakatning o‘z mablag‘lari yetarli bo‘lmagan sharoitda va xorijiy kreditlar hisobidan amalga oshirilmoqda -
26 may26.05«Suv diplomatiyasi»ning badaliBMT Emomali Rahmonga faxriy yorliq topshirayotgan bir paytda, Amudaryo sayozlashda davom etmoqda...



