Markaziy Osiyo davlatlari Erondan dengizga chiqish uchun tabiiy yo‘l sifatida foydalanish g‘oyasidan asta-sekin voz kechmoqda va muqobil yo‘nalishlarni — Afg‘oniston, Pokiston orqali, eng so‘nggi variant sifatida esa Xitoy–Pokiston iqtisodiy koridori (CPEC) orqali o‘tish yo‘llarini tobora izlamoqda. Bu haqda «Azattik-Aziya»ga bergan intervyusida AQSHning Hudson Institute tadqiqotchisi, Yevroosiyo bo‘yicha ekspert Ken Moriyasu ma’lum qildi.
Moriyasuning so‘zlariga ko‘ra, yil boshida — fevral oyidagi keskinlashuvdan so‘ng — tahlil doiralarida Eronda barqarorlik o‘rnatilishi va uning muzlamaydigan portlarga olib chiquvchi eng qisqa yo‘lga aylanishi ehtimoli muhokama qilingan edi. Biroq uning yaqindagi mintaqaviy safari davomida u buning aksini kuzatgan: Markaziy Osiyo mamlakatlari hukumatlari tobora ko‘proq Pokiston va Afg‘onistonni realroq hamkorlar sifatida tilga olmoqda.
Ekspert ta’kidlashicha, Afg‘oniston nafaqat muammolar manbai sifatida qabul qilinmoqda. Jumladan, Tojikiston va Qirg‘izistondagi manbalardan boshlanib, O‘zbekiston va Qozog‘istonni suv bilan ta’minlaydigan tizimdan suv oluvchi yangi kanal qurilishi ham xavotir uyg‘otmoqda. Shu bilan birga, «Tolibon»* hukumati bilan munosabatlar barqarorlashgan taqdirda, Afg‘oniston ehtimoliy tranzit koridori sifatida ham ko‘rilmoqda.
Bu hisob-kitoblarda Pokiston alohida o‘rin tutadi. Chunki u Hindistondan farqli ravishda Markaziy Osiyoga to‘g‘ridan to‘g‘ri quruqlik yo‘li orqali chiqish imkoniga ega va bir vaqtning o‘zida yirik dengiz portlari — Karachi hamda Gvadar portlariga egalik qiladi. Moriyasu, shuningdek, Islomobodning Vashington bilan yaqinlashuvi kuchayib borayotganini ham qayd etadi. Xususan, Pokiston armiyasi rahbari Osim Munirning AQSH prezidenti Donald Tramp bilan yaxshi munosabatlarini misol sifatida keltiradi. Uning fikricha, bu holat g‘alati tarzda Pokistonni Xitoydan uzoqlashtirmayapti, aksincha, Pekinni CPEC loyihasiga yanada faol sarmoya kiritishga undamoqda.
Ken Moriyasu, azattyqasia.org sayti fotosurati
Ekspert bu fikrini tasdiqlash uchun ikki oy oldin Xitoy rahbari Si Szinpinning Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif bilan uchrashuvida Pekinning ehtiyotkor pozitsiyasi hamda iyul oyida Qirg‘izistonda bo‘lib o‘tgan SHHT sammiti doirasida Xitoy Tashqi ishlar vaziri Van Ining ancha iliq bayonotlari o‘rtasidagi farqni keltiradi. O‘sha sammitda Pekin Islomobodning Eron va AQSH o‘rtasida vositachilik qilish bo‘yicha sa’y-harakatlarini yuqori baholagan edi.
Shu bilan birga, Moriyasuning kuzatuvlariga ko‘ra, mintaqa Moskvaga bo‘lgan avvalgi qaramlik o‘rniga Pekinga haddan tashqari bog‘lanib qolishdan xavotir olsa-da, amalda tobora ko‘proq aynan Xitoy yo‘nalishini tanlashga majbur bo‘lmoqda. Chunki amaliyotda boshqa muqobil variantlar deyarli qolmayapti. Bunga Qozog‘iston misol bo‘la oladi. Yaqinda Qozog‘iston neftini Qora dengiz yo‘nalishiga olib chiquvchi asosiy quvurga dronlar orqali qilingan hujumlardan so‘ng, ushbu yo‘nalishda odatda Qozog‘iston nefti eksportining qariyb 80 foizi o‘tkazilar edi, eng tezkor yechim sifatida Xitoyga yetkazib berish hajmini oshirish ko‘rilmoqda. Ayni paytda Kaspiy orqali o‘tuvchi muqobil O‘rta yo‘lak tanker tashuvlarining o‘tkazish quvvati bilan cheklangan.
Moriyasu bahosiga ko‘ra, Eron Markaziy Osiyoni boy berib qo‘yish xavfiga duch kelmoqda va bu Tehron uchun sanksiyalar joriy etilganidan beri eng yirik strategik zarba bo‘lishi mumkin. Bunga AQSH siyosati ham ta’sir qilmoqda: ekspert Hindiston Pokistonning Gvadar portiga muqobil sifatida sarmoya kiritgan Eronning Chobahor porti yaqinidagi hujumlarni tilga oladi. Bu esa Eron yo‘nalishlarining CPEC bilan raqobatini yanada qiyinlashtirmoqda.
*Terrorchi deb tan olingan va bir qator mamlakatlarda taqiqlangan tashkilot.
