Sadir Japarov darslikni varaqlamoqda. Qirg‘iziston prezidenti matbuot kotibining Facebook sahifasida joylashtirgan fotosurat
Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov maktab darsliklari taqchilligini to‘liq bartaraf etish uchun qo‘shimcha ravishda 7 milliard som (80 million dollar) miqdorida mablag‘ ajratishga qaror qildi. Bu haqda 18 sentyabr kuni davlat rahbari matbuot kotibi Asqat Alagozov xabar berdi.
Prezidentning aralashuviga maktablarda darsliklar yetishmasligi va ularning bozorlarda noqonuniy sotilishi bilan bog‘liq jamoatchilik o‘rtasida katta mojaro kelib chiqqani sabab bo‘ldi. 16 sentyabr kuni Qirg‘iziston Jogorku Keneshi deputati Dastan Bekeshev «Dordoy» bozoridan 3-sinf uchun matematika bo‘yicha yangi darslikni 650 somga (7,4 dollar) sotib olganini ma’lum qildi. Kitob muqovasida «Sotish taqiqlanadi» degan belgi bo‘lgan, darslik esa davlatning «Uchqun» matbaasida chop etilgan. Deputat bu holatni korrupsiya deb atagan.
Maorif vazirligi darsliklarning noqonuniy sotilayotgani haqidagi holatlarni nafaqat bozorlarda, balki do‘konlar va internet platformalarida ham tasdiqlagan. Mojarodan so‘ng vazirlik «Uchqun» OAJning darsliklarni xususiy maktablar va ota-onalarga sotish huquqini bekor qildi. Matbaa ma’lumotlariga ko‘ra, u jami 23 million somlik (263 ming dollar) kitob sotgan. «Uchqun» vakillari maktablarda darsliklar taqchilligi va ularning bozorlarda sotilishi uchun javobgar emasligini bildirgan, chunki ular faqat texnik jarayon — kitoblarni chop etish, tirajlar va belgilangan jadvallarga rioya etish uchun mas’ul.
Prezident matbuot kotibi Asqat Alagozov ota-onalarning noroziligi asosli ekanini tan oldi. Uning so‘zlariga ko‘ra, darsliklar yetishmasligi muammosi anchadan beri mavjud va uni yashirish yoki oqlash mumkin emas. U moliyalashtirish bo‘yicha ma’lumotlarni keltirdi: avval bu yo‘nalishga har yili o‘rtacha 100 million som (1,1 million dollardan ortiq) mablag‘ ajratilgan bo‘lsa, so‘nggi ikki yilda 1,3 milliard somdan (14,8 million dollar) ortiq mablag‘ ajratilgan. Shu vaqt davomida 9,6 milliondan ortiq yangi darslik nashr etilgan, biroq maktablar ehtiyojini to‘liq qoplashning imkoni bo‘lmagan.
«Agar avvalgi moliyalashtirish darajasidan kelib chiqilsa, bunday mablag‘ni ajratish uchun 10 yildan ortiq vaqt talab etilar edi. Bunday sur’atda darsliklarga bo‘lgan umumiy ehtiyojni to‘liq qoplash uchun esa 50 yildan ortiq vaqt kerak bo‘lar edi», — deydi Alagozov.
U davlat uchun ajratilgan milliardlar yoki chop etilgan millionlab darsliklar soni emas, balki har bir o‘quvchi zarur kitobni olgan-olmagani muhimligini ta’kidlaydi.
«Agar ota-ona farzandi uchun kitob izlab bozorlarni kezishga majbur bo‘lsa, demak, ish to‘liq bajarilmagan», — deydi matbuot kotibi.
Alagozov, shuningdek, muammolarni mamlakatning 12 yillik ta’lim tizimiga o‘tishi bilan bog‘ladi. O‘quv dasturlari, standartlar va darsliklar yangilanmoqda, bunday keng ko‘lamli islohot muayyan noqulayliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Biroq, uning ta’kidlashicha, hech kim islohotni darsliklar yetishmasligini oqlash uchun sabab sifatida ishlatishga haqli emas. O‘quvchilar sonining ko‘payishini ham sabab qilib ko‘rsatish mumkin emas — mas’ul rahbarlar maktab o‘quvchilari sonidagi o‘zgarishlarni oldindan hisoblab, darsliklarga bo‘lgan ehtiyojni shunga mos ravishda rejalashtirishi kerak.
Shuning uchun Qirg‘iziston prezidenti darsliklar yetishmasligini to‘liq bartaraf etish uchun qo‘shimcha 7 milliard som (80 million dollar) ajratishga qaror qilgan. Endi mas’ul rahbarlar qisqa muddat ichida natijani ko‘rsatishi kerak. Agar «Uchqun» korxonasining ishlab chiqarish quvvatlari yetarli bo‘lmasa, darsliklarni chop etishga mamlakatdagi boshqa matbaa korxonalari ham jalb qilinadi.
Bundan tashqari, vazirlik saytida har bir maktab bo‘yicha ma’lumotlar ochiq e’lon qilinishi haqida qaror qabul qilindi: qaysi fanlar bo‘yicha qancha darslik berilgani, qanchasi yetishmayotgani, yetishmayotgan kitoblar qachon chop etilib, yetkazib berilishi haqida ma’lumotlar joylashtiriladi.
O‘z navbatida, Maorif vaziri Dogdurkul Kendirbayeva darsliklar yetishmasligi muammosi saqlanib qolayotganini tan oldi. U bu holatni yangi darsliklar deyarli nashr etilmagan pandemiya oqibatlari, shuningdek, ayrim maktablarda o‘quvchilar soni ortishiga olib kelayotgan migratsiya va urbanizatsiya bilan bog‘ladi. Vazirning so‘zlariga ko‘ra, darsliklar bolalar soniga qarab taqsimlanadi, ular uchun yillik ijara haqi esa 25 somni (0,3 dollar) tashkil etadi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar farzandlariga kitoblar bepul beriladi.
Ayni paytda Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi (MXDQ) va Ichki ishlar vazirligi davlat maktablari o‘quvchilariga bepul berilishi kerak bo‘lgan darsliklarni bozorlarda sotish haqidagi ma’lumotlarni tekshirishni boshladi. Qo‘llanmalar allaqachon peshtaxtalardan yo‘qolgan, yetishmayotgan kitoblarni qo‘shimcha sotib olishni rejalashtirgan ota-onalar esa kitobsiz qolgan. Poytaxt ta’lim departamenti direktori Janibek Orozaliyevdan darsliklar yetishmayotgan taqdirda ota-onalar nima qilishi kerakligi so‘ralganda, u elektron versiyalar mavjudligini aytgan holda: «Sotib olishmasin», deb maslahat bergan.
2025 yil holatiga ko‘ra, jami 4,7 million to‘plam o‘quv va metodik materiallar (darsliklar, ish daftarlari va o‘qituvchilar uchun qo‘llanmalar) ishlab chiqarilgan va maktablarga tarqatilgan. 2026 yilda 3,1 million to‘plam chop etilgan va yana 1,4 million nusxasi chop etish jarayonida.
