Togʻlarda bola tugʻish

Nima uchun Qirg‘iziston hukumati baland tog‘li qishloqlarda yashovchi ayollarga farzand tug‘gani uchun millionlab pul va’da qilayotgani haqida
Qishloq tug‘ruqxonasidagi ayol. UNICEF fotosi

Qirgʻizistonda 2027-yildan boshlab baland togʻli va borish qiyin boʻlgan hududlarda yashovchi koʻp bolali onalarga farzand koʻrgani uchun ikki million somgacha ($22,9 ming) toʻlov toʻlana boshlaydi. Toʻlovlar boshlanishi haqida 18-noyabr kuni hukumat rahbari Odilbek Qosimaliyev parlamentda byudjet muhokamasi chogʻida maʼlum qildi. Hukumat «Bala bereke» («Bolalar farovonligi») nomini olgan yangi dasturga milliardlab som sarflashni rejalashtirmoqda. Davlat shu yoʻl bilan tabiiy sharoiti murakkab boʻlgan joylarda yashayotgan oilalarni qoʻllab-quvvatlashni va tugʻilish koʻrsatkichini oshirishni koʻzlamoqda. Biroq pul olish huquqi togʻli hududlardagi barcha ayollarga ham berilmaydi, maksimal miqdordagi mablagʻ esa faqat oʻninchi va undan keyingi bolalar uchun toʻlanadi. «Fargʻona» dasturning qanday ishlashi, davlat nega aynan togʻlarda koʻp bolalikni ragʻbatlantirishga qaror qilgani hamda u yerda farzand dunyoga keltirib, tarbiyalashni ixtiyor etgan ayollar qanday qiyinchiliklarga duch kelayotganini oʻrgandi.

2025-yilda Qirgʻiziston hukumati rahbarining oʻrinbosari Edil Baysalov mahalliy aholiga yangi demografik dastur haqida soʻzlab berish maqsadida Norin viloyatining Otboshi tumaniga bordi. U Kazibek qishlogʻida oʻn nafar farzandni tarbiyalayotgan Mambetaliyevlar oilasi bilan uchrashdi. Yangi qoidalarga koʻra, oʻninchi farzandning tugʻilishi onaga ikki million som keltirishi mumkin edi, biroq goʻdak dastur kuchga kirgunga qadar dunyoga kelgan. Shu bois, pul toʻlovi oʻrniga oilaga vazirlar mahkamasi raisi nomidan sovgʻalar topshirildi.

Oʻsha safar chogʻida Baysalov yangi nafaqalar tufayli baland togʻli hududlarda tugʻilish koʻrsatkichi 30–40 foizga oshishi mumkinligini taxmin qildi. Mulozim ushbu dasturni mamlakat kelajagiga tikilgan strategik investitsiya deb atadi. Toʻgʻri, oʻsha paytda gap faqat hukumatning umidlari haqida borayotgan edi: real natijalarni baholashning hali imkoni yoʻq edi, chunki toʻlovlar hali boshlanmagan edi.

«Bala bereke» tarixi 2024-yilning noyabr oyida, Milliy xavfsizlik davlat qoʻmitasining oʻsha paytdagi rahbari Qamchibek Tashiyev Norinda bolalar bogʻchasining ochilishiga kelganida boshlangan. U mahalliy aholi oldida soʻzga chiqib, prezident bilan kelishilgan holda bola tugʻilishi uchun katta miqdordagi toʻlovlar dasturi ishlab chiqilayotganini eʼlon qildi. Bir oy oʻtgach, Sadir Japarov tegishli farmonni imzoladi, 2025-yil oktyabrida esa hukumat mablagʻlarni berish tartibini tasdiqladi. Dastur 2026-yil 1-yanvardan boshlab tugʻilgan bolalarga nisbatan tatbiq etila boshladi, biroq birinchi oluvchilar toʻlovlar uchun faqat 2027-yilda murojaat qilishlari mumkin boʻladi.

Oʻninchi farzand uchun ikki million

Yangi dastur Qirgʻizistonning baland togʻli va borish qiyin boʻlgan chekka aholi punktlarida doimiy istiqomat qiluvchi ayollarga moʻljallangan. Bir martalik toʻlov miqdori tugʻilgan bolaning nechanchi farzand ekaniga bogʻliq. Toʻrtinchi farzand uchun davlat 100 ming som (taxminan $1,1 ming), beshinchisi uchun — 600 ming ($6,9 ming), oltinchisi uchun — 800 ming ($9,1 ming), yettinchisi uchun — bir million ($11,4 ming), sakkizinchisi uchun — 1,2 million ($13,7 ming), toʻqqizinchisi uchun — 1,5 million ($17,2 ming) vaʼda qilmoqda. Oʻninchi boladan boshlab bu miqdor har bir yangi tugʻilgan chaqaloq uchun ikki million somni ($22,9 ming) tashkil etadi.

Koʻp bolali oila. Foto: AKIpress

Hukumat ushbu summalarni 2025-yil 7-oktyabrdagi qarori bilan belgilab qoʻydi. Shu bilan birga, pullar tugʻruqdan soʻng darhol emas, balki bola bir yoshga toʻlganidan keyingina beriladi. Masalan, 2026-yil fevralida toʻrtinchi farzandini dunyoga keltirgan ayol 2027-yilning fevral oyida 100 ming somga ($1,1 ming) daʼvogarlik qilishi mumkin. Agar oilada allaqachon uch nafar bola boʻlib, egizaklar tugʻilsa, ona qolgan shartlarga rioya qilingan taqdirda, toʻrtinchisi uchun 100 ming va beshinchisi uchun 600 ming — jami 700 ming som (taxminan $8 ming) oladi. Har bir bola uchun alohida ariza topshirish zarur.

Shu bilan birga, katta farzandlar dastur joriy etilishidan ancha avval tugʻilgan boʻlishi ham mumkin. Agar ayol allaqachon besh bolani tarbiyalayotgan boʻlsa, 2026-yil 1-yanvardan keyin tugʻilgan oltinchi farzand 800 ming som toʻlov olish huquqini beradi. Tugʻilish ketma-ketligini aniqlashda, agar tugʻilganlik haqidagi guvohnomalari saqlanib qolgan boʻlsa, ilgari vafot etgan bolalar ham hisobga olinadi.

Biroq qoidalarda jiddiy cheklovlar mavjud. Oluvchi Qirgʻiziston fuqarosi yoki qayrilmon — tarixiy vataniga koʻchib kelib, tegishli guvohnomani olgan etnik qirgʻiz maqomiga ega ayol boʻlishi kerak. Ariza topshirish vaqtida baland togʻli yoki borish qiyin boʻlgan aholi punktida kamida ikki yil davomida haqiqatda istiqomat qilish talab etiladi. Qarindoshlarning manzili boʻyicha roʻyxatdan oʻtishning oʻzi yetarli emas: davlat organlari oilaning koʻrsatilgan joyda haqiqatan ham yashayotganini tekshiradi. Dastur, shuningdek, bunday hududlarga kelgan mavsumiy va vaxta ishchilariga hamda ularning turmush oʻrtoqlariga tatbiq etilmaydi.

Yana bir shart bolaning yoshiga taalluqli. Agar u birinchi tugʻilgan kunigacha vafot etsa, nafaqa olish huquqi yuzaga kelmaydi. Agar bola bir yoshga toʻlgunga qadar ona vafot etsa, qoidalar bolaning nomiga tegishli miqdordagi mablagʻ bilan davlat bolalar depozitini ochishni nazarda tutadi. Nafaqa, shuningdek, ona ota-onalik huquqidan mahrum qilinganda va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollarda ham tayinlanmaydi.

Mehnat vazirligi bolaning birinchi tugʻilgan kunidan soʻng oilada pulni olish uchun murojaat qilishga olti oy vaqt borligini tushuntirdi. Arizani «Tündük» tizimi orqali yoki bevosita ijtimoiy himoya hududiy boʻlinmasiga onaning pasporti, bolalarning tugʻilganlik haqidagi guvohnomalari, roʻyxatga olinganlik toʻgʻrisidagi hujjatlar va bank rekvizitlarini taqdim etgan holda topshirish mumkin. Toʻlovni tayinlash yoki rad etish toʻgʻrisidagi qaror besh ish kuni ichida qabul qilinishi, shundan soʻng mablagʻlar bank hisobvaragʻiga oʻtkazilishi lozim.

Dasturga katta miqdorda byudjet xarajatlari koʻzda tutilgan. 2027–2029-yillarga moʻljallangan respublika byudjeti loyihasini oʻrganib chiqqan Reporter.kg nashri 2027-yilda «Bala bereke» uchun 6,62 mlrd som (taxminan $75,7 mln) ajratilganini maʼlum qildi. Yana 6,87 mlrd somni ($78,6 mln) boshqa bir dasturga — uch yoshgacha boʻlgan bolalar uchun beriladigan har oylik «Bala irisi» nafaqasiga sarflash rejalashtirilgan. Yakuniy xarajatlar tasdiqlangan byudjetga va toʻlovlar tayinlanadigan oilalar soniga bogʻliq boʻladi.

«Bala bereke» — borish qiyin boʻlgan hududlardagi koʻp bolali oilalarni qoʻllab-quvvatlashning yagona chorasi emas. 2026-yildan boshlab u yerda yana bir nafaqa — «Biyik tooluu aymaktardin jashoochularina koʻmoʻk», yaʼni «Baland togʻli hududlar aholisiga yordam» amal qilmoqda. U uchinchi va undan keyingi har bir bolaga uch yoshga toʻlgunga qadar har oyda uch ming som miqdorida toʻlanadi. Bu chora alohida maqomga ega boʻlgan ayrim chegaraoldi hududlariga ham taalluqli boʻlib, nafaqa tayinlashda oilaning daromadi hisobga olinmaydi.

Mehnat vazirligining maʼlumotlariga koʻra, 2026-yil 1-may holatiga koʻra, har oylik yordam oluvchilar soni 28 538 nafarni tashkil etdi. Shu tariqa, yangi qoʻllab-quvvatlash tizimi birdaniga bir nechta turdagi toʻlovlarni nazarda tutadi, biroq ularning shartlari va tayinlash tartibi turlicha. Har oylik nafaqa bola tugʻilganidan boshlab hisoblanadi, «Bala bereke» dasturi boʻyicha yirik bir martalik summani esa bir yil davomida kutishga toʻgʻri keladi.

Kim togʻlik hisoblanadi

Ikki million somni olish uchun hududining salmoqli qismini togʻlar egallagan Norin yoki Oʻsh viloyatida yashashning oʻzi yetarli emas. Davlat imtiyozlar olish huquqini muayyan aholi punktlarining rasmiy roʻyxatlari asosida belgilaydi. Shu sababli qoʻshni qishloqlarda yashovchi ikki oila, agar bir qishloq belgilangan roʻyxatga kiritilgan, ikkinchisi esa kiritilmagan boʻlsa, turlicha sharoitda qolishi mumkin.

Qirgʻizistonda odatda dengiz sathidan 1800 metr va undan baland boʻlgan hududlarda joylashgan aholi punktlari baland togʻli deb tasniflanadi. Biroq baʼzi olis va borish qiyin boʻlgan hududlar uchun qoʻshimcha mezonlar amal qiladi. Maqomni belgilashda nafaqat balandlik, balki transportda borish imkoniyati, tabiiy-iqlim sharoitlari va aholi hayotiga taʼsir koʻrsatadigan boshqa holatlar ham hisobga olinadi.

Roʻyxatlar vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqiladi. 2025-yilning oktyabr oyida hukumat geodeziya va kartografiya mutaxassislari tomonidan oʻtkazilgan xatlovdan soʻng baland togʻli aholi punktlari roʻyxatini yangiladi. Hujjatga 33 ta yangi punkt kiritilib, ayni paytda 62 tasi chiqarib tashlandi. Chiqarib tashlanganlar orasidagi 24 tasi amalda oʻz mavjudligini yoʻqotgan, yana 38 tasi esa belgilangan balandlik chegarasidan pastda joylashgan boʻlib chiqdi.

2026-yil iyun oyida Vazirlar Mahkamasi baland togʻli va borish qiyin boʻlgan hududlar aholisi uchun kafolatlar va kompensatsiyalarni tartibga soluvchi yangi qarorlarni qabul qildi. Shu bilan birga, hukumat aholi uchun ilgari amal qilgan ayrim imtiyozlarni saqlab qolishga imkon beruvchi qoʻshimcha mexanizmlarni koʻzda tutdi. «Bala bereke»ga umid qilayotgan oilalar uchun nafaqa olish maqsadida murojaat qilingan vaqtda ularning aholi punkti qanday maqomga ega ekani prinsipial ahamiyatga ega.

Koʻchma klinika. UNFPA fotosi

Togʻlarda yashash sharoitlari hatto bir viloyat ichida ham bir-biridan farq qiladi. Hukumat demografik dasturni taqdim etgan Norin viloyatining Otboshi tumanida qishlari qahraton boʻlgan, olis yaylovlarga ega va qishloqlar orasidagi masofa katta boʻlgan aholi punktlari joylashgan. Mahalliy aholi asosan chorvachilik bilan shugʻullanadi, qishloq xoʻjaligidan tashqarida doimiy ish topish imkoniyatlari esa cheklangan.

Qiyinchiliklar faqat daromadlar bilangina bogʻliq emas. Baland togʻli hududlarda yoʻllarning holati, transport qatnovi, tibbiy yordamning mavjudligi, maktab va bolalar bogʻchalarining borligi muhim ahamiyat kasb etadi. Bir nechta farzandi bor oilaga nafaqat oziq-ovqat va kiyim-kechak uchun pul, balki oʻz vaqtida shifokorga murojaat qilish, bolani shifoxonaga yetkazish, uni oʻqishga yuborish imkoniyati ham zarur. Transport qatnovi masalasi ayniqsa qishda, tuman markaziga borish ob-havoga va yoʻlning holatiga bogʻliq boʻlib qolgan paytda yanada keskin tus oladi.

Demografik vaziyat ham shunchalik muhimdir. Qirgʻiziston aholisi koʻpayishda davom etayotgan boʻlsa-da, oʻsish mamlakat hududi boʻylab notekis taqsimlangan. Milliy statistika qoʻmitasi 2025-yilda respublika aholisi 1,7 foizga oshganini, biroq Norin viloyatida oʻsish bor-yoʻgʻi 0,4 foizni, Issiqkoʻlda esa 0,8 foizni tashkil etganini maʼlum qildi. Taqqoslash uchun, Bishkekda bu koʻrsatkich 2,8 foizga, Oʻshda esa 2,6 foizga yetdi.

Bu tafovutlar faqat tugʻilish darajasi bilangina izohlanmaydi. Aholi sonining oʻzgarishiga oʻlim koʻrsatkichlari va migratsiya, jumladan odamlarning yirik shaharlarga yoki xorijga koʻchib ketishi ham taʼsir qiladi. Shu bois tugʻilishlar sonining ortishi oʻz-oʻzidan olis qishloqlar aholisi koʻpayishiga hali kafolat boʻla olmaydi: ulgʻaygan bolalar oʻqish va ishlash uchun Bishkek, Oʻsh yoki boshqa mamlakatlarga ketib qolishi mumkin.

Shu bilan birga, Qirgʻizistonda tugʻilish koʻrsatkichi soʻnggi yillarda asta-sekin pasayib bormoqda. 2021-yilda mamlakatda 150 164 ta tugʻilish qayd etilgan boʻlsa, 2025-yilda bu raqam 140 504 tani tashkil etdi. Joriy yoshga doir tugʻilish koʻrsatkichlari saqlanib qolgan taqdirda, bir ayol umri davomida tugʻishi mumkin boʻlgan bolalarning oʻrtacha sonini aks ettiruvchi umumiy tugʻilish koeffitsiyenti 2020-yildagi 3,1 dan 2024-yilda 2,6 gacha kamaydi. Shu tariqa, davlat dasturi oilalar oʻrtacha hisobda kamroq farzand koʻra boshlagan, garchi umumiy tugʻilish darajasi nisbatan yuqoriligicha qolayotgan bir sharoitda paydo boʻldi.

2025-yilda tugʻilish boʻyicha eng yuqori koʻrsatkichlar Botken, Oʻsh, Jalolobod va Norin viloyatlarida qayd etildi. Botken viloyatida har ming nafar aholiga 23,4 nafar yangi tugʻilgan chaqaloq toʻgʻri keldi, Oʻshda — 22,1, Norinda — 20,8. Mamlakat boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich 19,1 ni tashkil etdi. Biroq viloyat statistikasi ham baland togʻli va borish qiyin boʻlgan qishloqlarni, ham borish osonroq boʻlgan hududlarni oʻzida birlashtiradi, shu sababli aynan dastur bilan qamrab olingan aholi punktlaridagi tugʻilish koʻrsatkichlarini alohida baholashga imkon bermaydi.

Tugʻruqdan keyingi pullar

Baland togʻli qishloqda bola tugʻish uning birinchi tugʻilgan kunidan keyin nafaqa olishdan koʻra ancha murakkab vazifa boʻlib chiqishi mumkin. Odatiy tibbiy xavflardan tashqari, olis hududlardagi homilador ayollar shifoxonalarning juda uzoqligi va ularga togʻ yoʻllari orqali yetib borish zarurati bilan toʻqnash keladi. Shuning uchun malakali akusherlik yordamining mavjudligi demografik siyosatning shunchalik muhim qismi hisoblanadi.

Baqtigul Pakirova. unicef.org fotosi

2018-yilda BMTning Bolalar jamgʻarmasi (YUNISEF) Choʻn Oloy tumanidagi Doroot-Qoʻrgʻon qishlogʻidan fotoreportaj eʼlon qildi. Materialda ulkan togʻli hududning 25 mingga yaqin aholisiga xizmat koʻrsatgan mahalliy shifoxona haqida soʻz borgan edi. Oʻsha paytda tumandagi yagona akusher-ginekolog Baqtigul Pakirova boʻlib, u yetti yillik faoliyati davomida taxminan 3500 bolaning dunyoga kelishiga koʻmaklashgan.

Shifokor turmush oʻrtogʻi va uch farzandi bilan birga shifoxona yaqinida istiqomat qilardi. Uning soʻzlariga koʻra, agar ayolda ogʻir tugʻruq boshlansa, tugʻruqdagi ayollarning qarindoshlari va tibbiyot muassasasi xodimlari koʻpincha yarim kechasi uning derazasini taqillatib kelishardi. Ish boshlagan dastlabki yillari haqida gapirar ekan, Pakirova qishda eski derazalar tufayli shifoxona sovuq boʻlgani, suv yetishmagani va yangi tugʻilgan chaqaloqlar sovqotishdan aziyat chekkanini esladi. Keyinchalik YUNISEF va hamkorlar koʻmagida bino taʼmirlandi, isitgichlar oʻrnatildi, suv taʼminoti yaxshilandi va tibbiyot xodimlari goʻdaklarga yordam koʻrsatishning zamonaviy usullariga oʻqitildi.

Oʻsha reportaj qahramonlaridan biri shifoxonadan bir soatlik yoʻl masofasidagi qishloqdan beshinchi farzandini dunyoga keltirish uchun kelgan 33 yoshli Jiydelgul boʻldi. Ayol tugʻruq oldidagi tabiiy xavotirga qaramay, shifokorga va tibbiyot xodimlarigadash ishonishini aytdi. Ogʻirligi 4,5 kilogramm boʻlgan Nurdan ismli oʻgʻil bola dunyoga keldi. Ikki kundan soʻng ona yangi tugʻilgan chaqalogʻi bilan uyga qaytishi kerak edi.

Bu reportaj shifoxonaning hozirgi ahvolini emas, balki qariyb oʻn yil avvalgi holatini aks ettiradi. Shunga qaramay, u togʻli hududlarda hatto bir nafar tayyorgarlikdan oʻtgan shifokor, zarur jihozlarning mavjudligi va asoratlar yuzaga kelganda tez yordam olish imkoniyati qanday rol oʻynashini tasavvur qilish imkonini beradi.

Tugʻruqqa koʻmaklashish muammolari Qirgʻiziston uchun dolzarbligicha qolmoqda. 2025-yilning sentyabr oyida BMTning Aholishunoslik jamgʻarmasi (YUNFPA) Ch. Mambetov nomidagi Talas viloyat birlashgan shifoxonasining katta doyasi Toʻlgʻanoy Aqilbekovaning faoliyati haqida soʻzlab berdi. Tibbiyot xodimi nafaqat tugʻruqni qabul qilish, balki asbob-uskunalarni tayyorlash, dori-darmonlarning mavjudligi, navbatchilikni tashkil etish va sanitariya talablariga rioya qilinishi uchun ham masʼul edi.

Toʻlgʻanoy Aqilbekova. unfpa.org fotosi

Aqilbekova jamgʻarma vakillariga ayrim turdagi jihozlarning yetishmasligi, tibbiy materiallarni muntazam yangilab turish va xodimlarni zamonaviy ish uslublariga oʻrgatish zarurligi haqida gapirib berdi. Uning shifoxonasi Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan YUNFPA koʻmagida oʻtkazilayotgan tibbiy yordamning qulayligi va sifatini baholash boʻyicha milliy tadqiqotga kiritilgan muassasalardan biri boʻldi. Homiladorlik va tugʻruqni xavfsiz olib borish uchun qanday resurslar zarurligini aniqlash maqsadida butun mamlakat boʻylab 150 dan ortiq tibbiyot tashkilotlarini tekshirish rejalashtirilgan edi.

Sogʻliqni saqlash vazirligining tezkor maʼlumotlariga koʻra, 2026-yilning toʻqqiz oyida Qirgʻizistonda 23 ta onalar oʻlimi holati qayd etilgan. Koʻrsatkich 100 ming tirik tugʻilgan chaqaloqqa 22,1 ta holatni tashkil etdi, bu oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 34,4 foizga kam. Muassasa vaziyatning yanada yaxshilanishini tibbiy yordamni rivojlantirish, homiladorlik asoratlarini oʻz vaqtida aniqlash va oilani rejalashtirish boʻyicha xizmatlardan foydalanish imkoniyati bilan bogʻlamoqda. Aynan boʻlajak «Bala bereke» nafaqasini oluvchilar orasidagi onalar oʻlimi boʻyicha alohida maʼlumotlar hozircha yoʻq.

Ushbu manzarada Qirgʻiziston bir vaqtning oʻzida tugʻilishni oshirish va reproduktiv salomatlikni muhofaza qilish dasturlarini rivojlantirmoqda. Bolalar tugʻilishi uchun toʻlanadigan yirik mablagʻlardan tashqari, 2027-yilgi byudjet loyihasida prenatal skriningni moliyalashtirish, dori-darmonlarni sotib olish va boshqa tibbiy tadbirlar koʻzda tutilgan. Biroq bu mablagʻlar olis togʻ qishloqlaridagi vaziyatni qanchalik darajada yaxshilashini faqat tegishli dasturlar amalga oshirilgandan keyingina baholash mumkin boʻladi.

«Bala bereke» boʻyicha dastlabki toʻlovlar 2027-yilda, yaʼni 2026-yil 1-yanvardan keyin tugʻilgan bolalar bir yoshga toʻlganida boshlanishi kerak. Shu bilan birga, dasturga kiritilgan aholi punktlarida nechta ayol toʻrtinchi yoki undan keyingi farzandini dunyoga keltirgani va ehtimoliy oluvchilarning viloyatlar boʻyicha qanday taqsimlanishi toʻgʻrisida yakuniy eʼlon qilingan maʼlumotlar hozircha mavjud emas. Aynan ushbu koʻrsatkichlar amaldagi natijalarni Edil Baysalovning tugʻilish koʻrsatkichi 30–40 foizga oshishi haqidagi taxmini bilan solishtirish hamda byudjetda koʻzda tutilgan mablagʻlarning asosiy qismini qaysi hududlar olishini aniqlash imkonini beradi.